Z cyklu zamknięte kopalnie. KWK Sosnowiec

Wydobycie w niej prowadzono przez 121 lat. Przez ten okres wydarto ziemi 124 mln ton węgla.

Kopalnia Sosnowiec 1876 – 1997

Na terenie Sosnowca w dzisiejszych granicach administracyjnych istniały 54 kopalnie węgla kamiennego.

Położenie administracyjne

Kopalnia Sosnowiec powstała na terenie majątku ziemskiego Sielec-Modrzejów, którego początki datuje się na XIV w.
Obszar górniczy KWK „Sosnowiec” zajmował powierzchnię 20,4 km kwadratowych. Obejmował głównie obszar Sosnowca (dzielnica Śródmieście, Sielec, Rudna, Pogoń Rudna, Dębowa Gór) oraz południowy fragment miasta Będzin. Kopalnia graniczyła od północy z KWK Paryż, od wschodu z KWK „Porąbka-Klimontów”, od południa z KWK Niwka-Modrzejów i KWK Mysłowice (obecnie Mysłowiec-Wesoła) a od zachodu z KWK Saturn oraz KWK Siemianowice.

Geologia

W podłożu na głębokości około 4 km występują prekambryjskie skały krystaliczne budujące masyw górnośląski. Powyżej występują utwory kambryjskie. Zostały one nawiercone na głębokości 3156 m otworem IG – 1 Sosnowiec. Reprezentowane są przez mułowce oraz diabazy. Fauna pochodząca z mułowców to zespoły prymitywnych zwierząt morskich – m.in. trylobitów odżywiających się glonami morskimi.

Na ordowik oraz sylur przypada luka stratygraficzna. Najprawdopodobniej w tym okresie rejon Zagłębia był lądem.
Dewon jest reprezentowany przez mułowce, piaskowce oraz znacznej miąższości kompleks wapieni i dolomitów (1300 m). Utwory te powstały w morzu rozległym oraz ciepłym  zasiedlonym przez koralowce, liliowce oraz grubościenne małże.
W karbonie dolnym kontynuowana była sedymentacja węglanowa. Dopiero pod koniec tego okresu nastąpiła zmiana typu osadów. Pojawiły się iłołupki z których znamy goniatyty oraz cienko skorupowe małże. Miąższość tych osadów w rejonie Sosnowca jest szacowana na ok. 450 m. Pod koniec karbonu dolnego morze stopniowo zaczęło się wycofywać z obszaru Górnośląskiego Zagłębia Węglowego. Procesowi temu towarzyszyła zmiana klimatu na ciepły i wilgotny sprzyjający wegetacji roślinnej. Na powstałych równinach z obumierającej biomasy zaczęły się tworzyć wielkopowierzchniowe torfowiska.

Stanowiły one produkt wyjściowy z którego powstał w wyniku przemian fizykochemicznych (100 stopni C i 500 atmosfer) węgiel kamienny. Torfowiska były przykrywane okresowo materiałem skalnym wyerodowanym z okalających nieckę górnośląską od północy i wschodu pasm górskich. Przemieszczenie tak ogromnej masy skalnej doprowadziło do pogrążania terenu i cyklicznego powstawania pokładów węgla. W profilu karbonu produktywnego, rozpoznanego robotami górniczymi na terenie miasta Sosnowca występują trzy serie litostratygraficzne: seria paraliczna, seria mułowcowa oraz górnośląska seria piaskowcowa. Seria paraliczna jest zbudowana ze iłowców, mułowców oraz piaskowców wzajemnie się przeławicających. Seria mułowcowa charakteryzuje się przewagą iłowców i mułowców nad piaskowcami zaś w górnośląskiej serii piaskowcowej przeważają piaskowce nad mułowcami i iłowcami. Ogółem pod obszarem miejskim Sosnowca stwierdzono 100 pokładów węgla o średniej miąższości od 1 do 1,5 m. Najgrubszy znany pokład osiąga 24 m miąższości (pokład Reden - 510 wg nomenklatury kopalnianej).

Niekiedy utwory produktywne karbonu występują pod niewielkim nadkładem utworów czwartorzędowych. Stwierdzono je podczas prowadzenia wykopów pod fundamenty bloków mieszkalnych osiedla Sielec czy w przekopie kolejki kopalnianej przy zlikwidowanej KWK Sosnowiec .Do triasu zaliczono kompleks piasków i iłów (pstry piaskowiec)  wapieni i dolomitów (dolna część wapienia muszlowego, warstwy gogolińskie). Utwory permu nie występują na obszarze Sosnowca lecz znane są z obszarów ościennych m.in. Dąbrowy Górniczej Gołonóg, Sławkowa i Łosienia. Bezpośrednio na utworach karbonu zalegają skały morskie triasu. Są to osady morza płytkiego oraz ciepłego. Fauna to głównie liliowce oraz gruboskorupowe małże. Skały triasowe leżą niezgodnie na zerodowanych skałach karbońskich. Miąższości utworów triasu wahają się od 1 do 150 m. Współcześnie utwory triasowe nie tworzą ciągłej pokrywy a występują wyłącznie w postaci izolowanych płatów. Wydźwignięcie górotworu podczas ruchów tektonicznych oraz towarzysząca temu zjawisku silna erozja spowodowała rozczłonkowanie pierwotnie ciągłej pokrywy skalnej. Pozostałości tworzą doskonale wyróżniające się w morfologii Sosnowca wzniesienia. W niektórych rejonach Sosnowca w częściach krawędziowych kulminacji skały odsłaniają się na powierzchni. Tworzą one wyraźne progi morfologiczne).

Z takim progiem spotykamy się po północnej stronie ulicy Stromej. Wysokość odsłonięć jest zróżnicowana. Wynosi ona od kilku do około 10 m. Długość dochodzi do 12 – 20 m. Wapienie w odsłonięciach są silnie spękane. Miąższość poszczególnych warstw nie przekracza 10-15 cm. Większość odsłonięć jest zapełznięta i porośnięta silnie roślinnością. Utworów jury i kredy w rejonie Sosnowca nie stwierdzono. Wg Bukowego (1994) była za to odpowiedzialna erozja trzeciorzędowa, która usunęła około 1000 m skał. W plejstocenie obszar Zagłębia był pokryty lądolodem. Pozostałością jego działalności są piaski i gliny zwałowe. Najmłodszymi utworami występującymi w obrębie miasta Sosnowca są piaski i namuły rzeczne.

Tektonika

Ruchy tektoniczne które miały miejsce w karbonie oraz w młodszych epokach tektonicznych, głównie trzeciorzędzie doprowadziły do silnego zdeformowania górotworu. Powstały liczne struktury ciągłe – fałdy i nieciągłe – uskoki. Obszar górniczy KWK Sosnowiec jest położony pomiędzy siodłem głównym (subrównoleżnikowym zundulowanym wypiętrzeniem zbudowanym z najstarszych utworów serii produktywnej) na południu a równoległej do niego niecki bytomsko-kazimierzowskiej (obniżenia wypełnionego utworami młodszymi). Wchodząca w skład siodła głównego kopuła Sosnowca to fałd normalny, szerokopromienny. Jej oś ma przebieg WNW-ESE i nurza się ku ESE. Rozciągłość warstw jest zbliżona do kierunku WNW-ESE. Kąty upadu wahają się w granicach do 150 w skrzydle południowym natomiast w północnym do 300. Ponadto podczas prac górniczych wielokrotnie natrafiano na podrzędne fałdy i zafałdowania. Jednocześnie górotwór karboński przecinają głównie uskoki o przebiegu południkowym. Licznie występują uskoki o przebiegu NW-SE, rzadziej NE-SW i równoleżnikowym. Amplituda zrzutu wynosi od kilku do maksymalnie 300 m co w przypadku największych uskoków rodziło duże problemy związane z wykorzystaniem złóż.

Złoże

Seria węglonośna reprezentowana jest przez pokłady węgla warstw orzeskich, rudzkich, siodłowych oraz warstw tzw. „brzeżnych”. Udokumentowano w trakcie eksploatacji kilkadziesiąt pokładów węgla kamiennego. Wśród nich przeważały pokłady o grubości około 1 m. Wśród nich wyróżniały się pod względem grubości pokłady: 409, 414, 501, 510 i 620 o grubościach od 0,8 do 12 m. Najzasobniejszym w kopalinę był pokład 510 „Reden”. W obszarze górniczym KWK Sosnowiec jego grubość wahała się od 6 do 12 m. Był on eksploatowany „na warstwy” ze względu na jego miąższość.

Historia kopalni

Początki eksploatacji sięgają 1806 r, kiedy to założono kopalnię „Nadzieja Ludwika”. Prowadziła ona eksploatację w rejonie dzisiejszego „Ronda Ludwik”. Wydobycie prowadzono metodą odkrywkową a następnie podziemną. Za datę rozpoczęcia eksploatacji podziemnej przyjmuje się rok 1817. Eksploatowano wówczas najpłytsze pokłady warstw rudzkich tj. 414 oraz 409 do głębokości 40 m.
„Nadzieja Ludwika” prowadziła eksploatację do roku 1866. Wydobycie sięgało 10 tysięcy ton węgla rocznie. Przyrównując do wydobycia obecnie jest to niewiele. Przykładowo: LW Bogdanka ustanowił kolejny, światowy rekord wydobycia. Kompleks strugowy firmy Bycyrus, zainstalowany w należącym do spółki polu Stefanów osiągnął wynik 23,1 tysięcy ton dobowego wydobycia węgla. W 1856 r dobra sieleckie kupił od siostrzenicy księcia Ludwika zu Anhalt-Koethen-Pless, Szarlotty von Stolberg-Wernigerode, hrabia lt Jan Renard, syn hrabiego  Andrzeja Marii Renarda ze  Śląska Opolskiego.
W roku 1876 na miejscu kopalni „Nadzieja Ludwika” została uruchomiona kopalnia „Ludwik” z szybem Wilhelmina. Była to na owe czasu nowoczesna, głębinowa kopalnia prowadząca eksploatację do głębokości 80 m. To wydarzenie jest uważane za początek powstania kopalni „Sosnowiec”.

W sąsiedztwie kopalni „Ludwik” w latach 1876-1880 rozpoczęto budowę kopalni „Fanny”. W/w kopalnie zostały połączone wyrobiskami górniczymi na poziomie 280 m (Hrabia Renard) w roku 1888. Na przełomie wieków kopalnie „Ludwik” i „Fanny” nazwano „Hrabia Renard” co było związane z oficjalną nazwą spółki.
Eksploatacja prowadzona była w pokładach 501 oraz 510 systemem filarowym z zawałem stropu. Od 1905 r rozpoczęto stosowanie podsadzki hydraulicznej. W roku 1925 wprowadzono eksploatację systemami ścianowymi. Wydobycie węgla kształtowało się na poziomie 580 tysięcy ton rocznie (wg innych źródeł 662 tysięcy ton rocznie w roku 1913). Zatrudnienie wynosiło około 2 tysięcy osób.

W 1921 r kopalnia „Hrabia Renard” z załogą liczącą 4295 pracowników była największym zakładem przemysłowym w Sosnowcu. Podczas wielkiego strajku górniczego w lutym i marcu 1932 r. załoga kopalni była jedną z najdłużej strajkujących. W kwietniu 1936 r. na wieść o krwawych wydarzeniach w Krakowie i Częstochowie m.in. załoga kopalni „Renard” próbowała poderwać Zagłębie Dąbrowskie do strajku protestacyjnego.

W 1938 r, po latach kryzysu gospodarczego, kopalnia zatrudniała jedynie 1974 pracowników. Wydobycie dochodziło do 942 tys. t. Była wówczas własnością kapitału francuskiego Towarzystwo „Huta Bankowa”. W latach międzywojennych i po wojnie siedzibą administracji Towarzystwa „Hrabia Renard” (a potem kopalni „Sosnowiec”) był Zamek Sielecki.
Wraz z postępem technicznym oraz w związku z wyczerpywaniem się płytko leżących pokładów węgla, sięgnięto po coraz głębsze partie złoża. Jednocześnie eksploatacja przesuwała się w kierunku północnym (okres II wojny światowej). Wydobywano węgiel wyłącznie z najzasobniejszych części pokładów 501 oraz 510.

W 1945 r kopalnia „Renard” zatrudniała 1720 robotników i – jako przedsiębiorstwo państwowe – weszła w skład Dąbrowskiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego.

W roku 1946 kopalni „Renard” nadano nazwę „Sosnowiec”.

14 grudnia 1949 r narzucono kopalni nazwę „Stalin”.

W okresie powojennym eksploatowano głównie pokłady: 409, 414, 501, 510 oraz 620. W latach 1950 – 1960 wydobycie wahało się od 1 mln 250 tyś ton do 1 mln 690 tyś ton węgla. Zatrudnienie wynosiło około 4 – 5 tyś osób.

W roku 1973 osiągnięto wydobycie około 2 mln 670 tyś t. W 1977 oddano do eksploatacji nowy poziom – 450 i zgłębiono trzy nowe szyby: „Szczepan”, „Ostatek” i "Stanisław". W latach 80-tych, pomimo inwestycji wydobycie stopniowo spadało. W roku 1989 spadło do 1 mln 330 tys ton. Pokład 510 wyczerpywał się. Otwarcie eksploatacji pokładu 620 w roku 1986 nie poprawiło sytuacji kopalni. W związku z powyższym w roku 1991 określono termin zakończenia eksploatacji na 31 grudnia 1995 r. Następnie przedłużono termin eksploatacji do 31 grudnia 1997 r i wtedy też wyjechała ostatnia tona węgla.
W okresie istnienia kopalni wydobyto 141 mln ton węgla... . I tak zakończyła się historia kopalni Sosnowiec.

Bibliografia

R. Nizicki Sosnowiec – Budowa geologiczna oraz wpływ eksploatacji węgla kamiennego na powierzchnię terenu. W: Przyroda Górnego Śląska. Nr 56. Katowice 2009
B. Ciepela Zlikwidowane zagłębiowskie kopalnie węgla w fotografii. Będzin 2006
AP Gwarectwo "Hrabia Reden" (GHR) Katowice s. 194, 198, 199, 370
K. Piesowicz Zakłady górnicze w Sielcach (monografia przemysłu dworskiego w XIX w.). W: Ekonomika górnictwa i hutnictwa w Królestwie Polskim 1840 - 1919. Warszawa 1961
J. Jaros 'Słownik historyczny kopalń węgla na ziemiach polskich. Katowice 1972
Praca zbiorowa pod red. H. Rechowicza Zarys rozwoju miasta Warszawa - Kraków 1977
http://pl.wikipedia.org/wiki/Kopalnia_W%C4%99gla_Kamiennego_Sosnowiec

Pamięci mojego Ojca, wieloletniego górnika KWK Sosnowiec, Stefana Nizickiego.

Z górniczym pozdrowieniem

Syn