Koparka Dolores w Kleczewie – gigant górnictwa odkrywkowego, historia maszyny i atrakcja turystyczna Wielkopolski

Koparka Dolores – niezwykły zabytek techniki górniczej

Koparka Dolores w Kleczewie to jedna z najbardziej imponujących maszyn górniczych związanych z historią wydobycia węgla brunatnego w Polsce. Ten potężny kolos przemysłowy przez lata pracował w odkrywce Jóźwin II B, należącej do Kopalni Węgla Brunatnego „Konin”, uczestnicząc w pracach związanych z odkrywaniem złóż i usuwaniem ogromnych ilości nadkładu. Dzisiaj Dolores jest symbolem przemysłowej przeszłości regionu konińskiego, świadectwem rozwoju technologii górniczych oraz wyjątkowym obiektem przyciągającym uwagę miłośników techniki, historii przemysłu i turystyki industrialnej.

Ogromne rozmiary koparki sprawiają, że trudno przejść obok niej obojętnie. Maszyna ma około 118 metrów długości, 38 metrów wysokości i waży około 2690 ton. Jej konstrukcja, wielkie koło czerpakowe, rozbudowany układ przenośników i potężne podwozie gąsienicowe pokazują skalę przedsięwzięć technicznych, jakie realizowano w wielkopolskich kopalniach odkrywkowych. Dolores nie jest zwykłą maszyną budowlaną ani typową koparką spotykaną na placach budowy. To wyspecjalizowane urządzenie zaprojektowane do wielkoskalowych robót ziemnych w górnictwie odkrywkowym. https://kleczew.eu/strona-2571-koparka_dolores.html

Dla mieszkańców Wielkopolski Dolores ma szczególne znaczenie. Przypomina o dziesięcioleciach działalności przemysłu wydobywczego, który wpływał na rozwój gospodarczy regionu, tworzył miejsca pracy i kształtował krajobraz okolic Konina oraz Kleczewa. Dla byłych górników jest również częścią historii zawodowej, związanej z codzienną obsługą potężnych urządzeń, organizacją robót górniczych i odpowiedzialnością za przebieg wydobycia.

Obecnie koparka znajduje się w Wielkopolu, na terenie gminy Kleczew, w pobliżu dawnej odkrywki Jóźwin II B. Jest rozpoznawalnym elementem lokalnego krajobrazu i przedmiotem zainteresowania turystów, fotografów oraz pasjonatów zabytków techniki. Planowane przekształcenie jej w eksponat muzealny może w przyszłości pozwolić na jeszcze lepsze poznanie historii górnictwa odkrywkowego w regionie konińskim.

Historia Dolores – od hiszpańskiej kopalni do Wielkopolski

Historia koparki Dolores pokazuje, jak wielkie maszyny przemysłowe mogą zyskać drugie życie po zakończeniu eksploatacji w jednym zakładzie. Maszyna została wyprodukowana w Niemczech przez firmę TAKRAF. Następnie pracowała w hiszpańskiej kopalni As Pontes w Galicji, skąd została sprowadzona do Polski na potrzeby Kopalni Węgla Brunatnego „Konin”.

Dolores wraz z bliźniaczą maszyną Carmen należała do grupy dużych koparek wielonaczyniowych wykorzystywanych w kopalniach odkrywkowych. Sprowadzenie tych urządzeń wiązało się z potrzebą zwiększenia wydajności robót górniczych oraz dostosowania parku maszynowego do warunków eksploatacji złóż węgla brunatnego. Transport, montaż i przygotowanie tak ogromnych konstrukcji wymagały specjalistycznej wiedzy technicznej oraz skoordynowanych działań wielu zespołów.

Dolores rozpoczęła pracę w polskim zagłębiu węgla brunatnego około 2010 roku. W kolejnych latach wykorzystywano ją w odkrywce Jóźwin II B, gdzie odpowiadała przede wszystkim za urabianie nadkładu, czyli warstw gruntu i skał zalegających nad pokładem węgla. W 2023 roku, po zakończeniu pracy w odkrywce, maszynę wyprowadzono z wyrobiska i ustawiono w Wielkopolu. W ten sposób zakończył się jej zasadniczy etap działalności produkcyjnej, a rozpoczął nowy rozdział związany z ochroną dziedzictwa przemysłowego. https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/publikacje-2/przeglad-geologiczny/2024/10-pazdziernik-4/10587-80-lat-kopalni-wegla-brunatnego-konin-czesc-i-historia-rozpoznania-zloz-i-ich-eksploatacja.html

Historia Dolores jest związana z przemianami, jakie zachodziły w polskim górnictwie odkrywkowym. Wraz z rozwojem techniki rosło znaczenie wielkich maszyn, zdolnych do przemieszczania tysięcy metrów sześciennych gruntu w ciągu godziny. Urządzenia tego typu umożliwiały prowadzenie robót na dużą skalę i przygotowywanie kolejnych partii złoża do wydobycia.

Dzisiaj Dolores przypomina o epoce, w której rozbudowany park maszynowy był podstawą funkcjonowania kopalni odkrywkowych. Jej historia stanowi interesujący temat dla osób zainteresowanych przemysłem, mechaniką, historią gospodarczą Polski oraz przemianami zachodzącymi w regionach górniczych.

Koparka wielonaczyniowa SRs 1800 – jak działa Dolores?

Dolores jest koparką wielonaczyniową typu SRs 1800. To maszyna przeznaczona do pracy w górnictwie odkrywkowym, gdzie konieczne jest usuwanie ogromnych ilości nadkładu i przemieszczanie materiału w sposób ciągły. W przeciwieństwie do typowej koparki jednonaczyniowej, która nabiera materiał pojedynczą łyżką, koparka wielonaczyniowa wykorzystuje układ czerpaków rozmieszczonych na obracającym się kole.

Podczas pracy koło czerpakowe obraca się, a kolejne czerpaki urabiają grunt i pobierają materiał. Następnie urobek trafia na system transportowy, który przenosi go do kolejnych urządzeń, najczęściej przenośników taśmowych. Takie rozwiązanie pozwala prowadzić wydobycie lub roboty ziemne w sposób ciągły, bez konieczności przerywania procesu po każdym napełnieniu i opróżnieniu pojedynczej łyżki.

W przypadku Dolores kluczowe znaczenie ma współpraca poszczególnych elementów maszyny. Koło czerpakowe odpowiada za urabianie materiału, konstrukcja nośna utrzymuje wielkie podzespoły, a układ transportowy umożliwia przekazywanie urobku do dalszego przemieszczania. Całość została zaprojektowana z myślą o pracy w rozległych odkrywkach, gdzie skala robót wymaga wysokiej wydajności i precyzyjnej organizacji.

Koparki wielonaczyniowe tego rodzaju są charakterystyczne dla wielkich kopalń odkrywkowych węgla brunatnego. Ich zastosowanie pozwala usuwać warstwy ziemi zalegające nad pokładami surowca, przygotowywać kolejne poziomy eksploatacyjne oraz utrzymywać ciągłość robót górniczych.

Dolores jest interesującym przykładem inżynierii przemysłowej, w której ogromne rozmiary konstrukcji muszą iść w parze z dokładnością działania mechanizmów. Każdy element urządzenia ma określoną funkcję, a prawidłowa współpraca napędów, czerpaków, przenośników i podwozia warunkuje efektywność całego procesu.

Imponujące wymiary koparki Dolores

Jednym z powodów, dla których Dolores wzbudza tak duże zainteresowanie, są jej wyjątkowe rozmiary. W skali lokalnej jest to konstrukcja niemal monumentalna, a jej gabaryty pozwalają wyobrazić sobie, jak wielkie wyzwania techniczne wiążą się z budową i eksploatacją urządzeń przeznaczonych do górnictwa odkrywkowego.

Podstawowe parametry maszyny obejmują:

Typ koparki: SRs 1800.

Rodzaj urządzenia: koparka wielonaczyniowa kołowa.

Długość całkowita: około 118 metrów.

Wysokość: około 38 metrów.

Szerokość: około 26 metrów.

Masa: około 2690 ton.

Średnica koła czerpakowego: około 11,4 metra.

Liczba czerpaków: 20.

Pojemność pojedynczego czerpaka: około 850 litrów.

Parametry te pokazują, że Dolores jest urządzeniem o skali nieporównywalnej z większością maszyn spotykanych w codziennym życiu. Jej długość odpowiada w przybliżeniu długości boiska piłkarskiego, a wysokość można porównać do wysokiego budynku mieszkalnego.

Masa przekraczająca 2,5 tysiąca ton oznacza konieczność zastosowania specjalnej konstrukcji nośnej, rozbudowanego podwozia i odpowiednio dobranych napędów. Mimo tak dużych rozmiarów koparka została zaprojektowana jako maszyna robocza, zdolna do przemieszczania się po przygotowanym terenie odkrywki.

Wielkie koło czerpakowe jest jednym z najbardziej charakterystycznych elementów Dolores. To właśnie ono odpowiada za pobieranie materiału z urabianej powierzchni. Czerpaki wykonują powtarzalny ruch, a urobek trafia na dalszy ciąg transportowy. Dzięki temu urządzenie może realizować ogromny zakres robót ziemnych w czasie krótszym niż przy wykorzystaniu wielu mniejszych maszyn pracujących niezależnie.

Wymiary Dolores sprawiają, że maszyna jest nie tylko zabytkiem techniki, ale również wyjątkowym obiektem fotograficznym. Jej sylwetka widoczna z dużej odległości doskonale pokazuje skalę przemysłowych przekształceń krajobrazu, charakterystycznych dla górnictwa odkrywkowego.

Praca Dolores w odkrywce Jóźwin II B

Odkrywka Jóźwin II B była jednym z miejsc, w których Dolores wykonywała zadania związane z przygotowaniem złoża węgla brunatnego do wydobycia. Praca koparki polegała przede wszystkim na usuwaniu nadkładu, czyli warstw ziemi i skał przykrywających pokład węgla.

W górnictwie odkrywkowym wydobycie surowca wymaga wcześniejszego odsłonięcia złoża. W zależności od lokalnych warunków geologicznych konieczne jest przemieszczenie dużych ilości gruntu, a czasami także skał o zróżnicowanej twardości. Zadanie to realizują koparki nadkładowe, zwałowarki, przenośniki taśmowe oraz inne urządzenia tworzące rozbudowany system technologiczny.

Dolores była jednym z kluczowych elementów tego procesu. Jej wydajność umożliwiała urabianie dużych ilości materiału, który następnie transportowano do kolejnych punktów układu technologicznego. Efektywność pracy zależała nie tylko od samej koparki, ale również od sprawności przenośników, organizacji robót oraz odpowiedniego przygotowania frontu eksploatacyjnego.

Praca operatora takiej maszyny wymagała specjalistycznych kwalifikacji, znajomości układów sterowania i umiejętności oceny warunków panujących w odkrywce. Obsługa urządzenia tej wielkości wiązała się z odpowiedzialnością za prawidłowe funkcjonowanie mechanizmów, ciągłość procesu urabiania oraz bezpieczeństwo pracowników znajdujących się w rejonie robót.

Dolores jest zatem nie tylko konstrukcją stalową, lecz także symbolem pracy ludzi, którzy obsługiwali ją przez lata. Za każdą toną przemieszczonego materiału stała praca operatorów, mechaników, elektryków, automatyków i pozostałych pracowników kopalni.

Dolores i Carmen – dwie potężne maszyny górnicze

Historia Dolores jest związana również z koparką Carmen, jej bliźniaczą maszyną. Oba urządzenia zostały sprowadzone z Hiszpanii do Polski na potrzeby Kopalni Węgla Brunatnego „Konin”. Ich obecność była związana z rozwojem technologii wydobywczej i koniecznością zapewnienia odpowiedniej wydajności robót w odkrywkach.

Dolores i Carmen reprezentowały podobną klasę wielkich koparek wielonaczyniowych. Konstrukcje tego rodzaju są projektowane z myślą o ciągłej pracy w trudnych warunkach górnictwa odkrywkowego. Ich wielkość i wydajność umożliwiają realizację zadań, których wykonanie przy użyciu mniejszych urządzeń byłoby znacznie bardziej czasochłonne.

Dla pasjonatów techniki porównanie obu maszyn stanowi interesujący temat związany z historią polskiego górnictwa odkrywkowego. Pokazuje również, że wielkie urządzenia przemysłowe mogą być przemieszczane między zakładami i dostosowywane do nowych warunków pracy.

Nazwa Dolores wyróżnia maszynę i ułatwia jej identyfikację wśród licznych urządzeń wykorzystywanych w kopalniach. Dzięki temu stała się rozpoznawalnym symbolem lokalnego dziedzictwa przemysłowego i jednym z najbardziej charakterystycznych obiektów w okolicach Kleczewa.

Koparka Dolores jako atrakcja turystyczna w Kleczewie

Koparka Dolores przyciąga uwagę nie tylko specjalistów zajmujących się górnictwem. Jej monumentalna konstrukcja sprawia, że jest interesującym celem dla osób poszukujących nietypowych atrakcji turystycznych w Wielkopolsce. Wizyta w okolicach Wielkopola pozwala zobaczyć z dystansu jedną z największych maszyn związanych z historią konińskiego zagłębia węgla brunatnego.

Dla miłośników turystyki industrialnej Dolores jest przykładem obiektu, który łączy historię przemysłu, technikę i współczesne zainteresowanie ochroną dziedzictwa. Zamiast tradycyjnej ekspozycji muzealnej można zobaczyć rzeczywistą maszynę, która przez lata wykonywała ciężką pracę w odkrywce.

Obiekt zainteresuje również fotografów, pasjonatów maszyn, miłośników kolei i przemysłu oraz osoby podróżujące po regionie konińskim. Dolores stanowi charakterystyczny punkt krajobrazu, a jej ogromna sylwetka pozwala uzmysłowić sobie, jak wielkie urządzenia wykorzystywano do eksploatacji złóż węgla brunatnego.

Należy jednak pamiętać, że możliwość oglądania maszyny z zewnątrz nie oznacza automatycznie prawa do wejścia na jej konstrukcję lub poruszania się po terenie przemysłowym. Według informacji publikowanych w 2026 roku obszar wokół Dolores pozostawał objęty ograniczeniami, a koparka była odgrodzona. Przed wyjazdem warto sprawdzić aktualne komunikaty gminy Kleczew i organizatorów ewentualnych wydarzeń. https://radiopoznan.fm/informacje/pozostale/dolores-na-emeryturze-ale-z-nowa-droga-dla-turystow

Park maszyn górniczych i plany utworzenia muzeum

Jednym z najważniejszych pomysłów związanych z przyszłością Dolores jest utworzenie przestrzeni muzealnej poświęconej historii górnictwa odkrywkowego w regionie konińskim. Planowane przedsięwzięcie ma pozwolić na zachowanie maszyny jako zabytku techniki oraz przybliżenie zwiedzającym historii przemysłu wydobywczego.

W koncepcji tej Dolores ma pełnić rolę głównego eksponatu przyszłej filii Muzeum Okręgowego w Koninie. Planowana ekspozycja mogłaby prezentować rozwój technologii górniczych, organizację pracy w odkrywkach oraz znaczenie kopalń dla lokalnej gospodarki. W przyszłości mogłaby również stać się miejscem spotkań z byłymi pracownikami kopalni, którzy dzieliliby się wiedzą i doświadczeniem zdobytym podczas pracy z wielkimi maszynami.

Realizacja projektu wymaga jednak przeprowadzenia odpowiednich procedur prawnych, uregulowania kwestii własnościowych oraz dostosowania terenu do nowej funkcji. W 2026 roku nadal informowano o konieczności rozwiązania kwestii formalnych związanych z gruntem i możliwością przejęcia maszyny przez samorząd województwa wielkopolskiego. Dlatego należy odróżniać zapowiedzi utworzenia muzeum od faktycznego uruchomienia obiektu dla zwiedzających. https://przegladkoninski.pl/pl/11_wiadomosci/5007033_kiedy-dolores-stanie-sie-czescia-muzeum.html

Powstanie parku maszyn górniczych mogłoby mieć duże znaczenie dla turystyki w regionie. Tego rodzaju miejsce pozwoliłoby prezentować urządzenia wykorzystywane w górnictwie odkrywkowym, dokumentować historię przemysłu i zachowywać pamięć o ludziach, którzy przez lata pracowali w kopalniach.

Dolores mogłaby stać się ważnym elementem edukacji regionalnej. Uczniowie, studenci i turyści mieliby możliwość poznania technologii wydobywczej w bezpośrednim kontakcie z historyczną maszyną. W połączeniu z opowieściami byłych górników oraz dokumentacją techniczną ekspozycja mogłaby przedstawiać zarówno imponujące możliwości urządzeń, jak i trudne warunki pracy w górnictwie odkrywkowym.

Dolores a sprawiedliwa transformacja regionu konińskiego

Przyszłość Dolores jest związana z szerszym procesem przemian gospodarczych zachodzących w regionie konińskim. Przez dziesięciolecia wydobycie węgla brunatnego i produkcja energii stanowiły istotną część lokalnej gospodarki. Zmiany w sektorze energetycznym oznaczają jednak konieczność poszukiwania nowych funkcji dla terenów pogórniczych, infrastruktury przemysłowej oraz kompetencji pracowników.

W tym kontekście ważną rolę odgrywa koncepcja sprawiedliwej transformacji. Zakłada ona, że przemiany gospodarcze powinny uwzględniać potrzeby lokalnych społeczności, pracowników i przedsiębiorstw, a także możliwości tworzenia nowych miejsc pracy.

Zachowanie Dolores jako zabytku techniki może być jednym z elementów tego procesu. Maszyna, która wcześniej służyła do robót górniczych, mogłaby w przyszłości pełnić funkcję edukacyjną i turystyczną. Jej historia stanowiłaby punkt wyjścia do opowieści o zmianach zachodzących w przemyśle, energetyce i krajobrazie Wielkopolski.

Ważnym elementem planów jest również możliwość wykorzystania wiedzy byłych pracowników kopalni. Górnicy, operatorzy maszyn i technicy dysponują doświadczeniem, którego nie da się w pełni zastąpić samą dokumentacją. Ich udział w oprowadzaniu turystów lub przygotowywaniu ekspozycji mógłby pomóc zachować praktyczną wiedzę o dawnych technologiach.

Dolores ma zatem potencjał, by stać się nie tylko pamiątką po przemysłowej przeszłości, ale również symbolem nowego wykorzystania dziedzictwa technicznego. To przykład, jak obiekt związany z wydobyciem surowców może otrzymać kolejną funkcję w zmieniającym się regionie.

Górnictwo odkrywkowe węgla brunatnego – znaczenie Dolores dla historii przemysłu

Górnictwo odkrywkowe polega na wydobywaniu surowców mineralnych z powierzchniowych wyrobisk, w których pokłady węgla lub innych kopalin są odsłaniane poprzez usuwanie nadkładu. Metoda ta wymaga prowadzenia rozległych robót ziemnych oraz stosowania wyspecjalizowanych urządzeń zdolnych do przemieszczania ogromnych ilości materiału.

W kopalniach węgla brunatnego proces wydobycia jest ściśle związany z organizacją pracy całego układu technologicznego. Koparki urabiają grunt, przenośniki taśmowe transportują materiał, a zwałowarki pomagają rozmieszczać nadkład w wyznaczonych miejscach. Poszczególne urządzenia muszą współpracować w sposób ciągły, ponieważ przestój jednego elementu może wpływać na działanie całego systemu.

Dolores jest przykładem maszyny zaprojektowanej do realizacji właśnie takich zadań. Jej konstrukcja pokazuje, jak daleko posunęła się mechanizacja robót ziemnych w dużych zakładach wydobywczych.

Historia koparki pozwala również lepiej zrozumieć wpływ górnictwa na krajobraz. Odkrywki zmieniają ukształtowanie terenu, wymagają przemieszczania znacznych ilości ziemi i wiążą się z wieloletnim planowaniem zagospodarowania przestrzeni. Po zakończeniu eksploatacji tereny pogórnicze mogą być poddawane rekultywacji i przekształcane w nowe przestrzenie przyrodnicze, rekreacyjne lub gospodarcze.

Dolores przypomina więc o technicznej stronie górnictwa odkrywkowego, ale także o jego znaczeniu społecznym i środowiskowym. Poznanie historii tej maszyny pozwala spojrzeć na przemysł nie tylko przez pryzmat wydobycia, lecz również przez pryzmat ludzi, krajobrazu i przemian gospodarczych.

Dlaczego warto poznać historię koparki Dolores?

Dolores to interesujący przykład wielkiej maszyny przemysłowej, której historia łączy niemiecką myśl techniczną, hiszpańskie pochodzenie, polskie górnictwo i współczesne działania na rzecz ochrony dziedzictwa przemysłowego.

Poznanie tej koparki pozwala dowiedzieć się, jak działają urządzenia wielonaczyniowe, na czym polega usuwanie nadkładu i jak zorganizowana jest praca w kopalni odkrywkowej. To również okazja do poznania historii Kopalni Węgla Brunatnego „Konin” oraz znaczenia górnictwa dla rozwoju regionu konińskiego.

Dla pasjonatów techniki Dolores stanowi wyjątkowy przykład konstrukcji o ogromnych rozmiarach i specjalistycznym przeznaczeniu. Dla byłych górników jest częścią zawodowej historii. Dla mieszkańców Wielkopolski może stać się symbolem przemysłowego dziedzictwa, które warto zachować i przekazywać kolejnym pokoleniom.

Przyszłość maszyny będzie zależeć od powodzenia planów związanych z jej ochroną, przejęciem i przygotowaniem do ewentualnego udostępnienia muzealnego. Niezależnie od dalszych losów Dolores już teraz pozostaje ważnym świadectwem rozwoju górnictwa odkrywkowego i techniki przemysłowej w Polsce.

Koparka Dolores w Kleczewie – podsumowanie

Koparka wielonaczyniowa Dolores SRs 1800 to wyjątkowy zabytek techniki związany z historią Kopalni Węgla Brunatnego „Konin”. Przez lata pracowała w odkrywce Jóźwin II B, usuwając nadkład i uczestnicząc w procesie przygotowania złoża do wydobycia. Jej długość wynosząca około 118 metrów, wysokość 38 metrów i masa około 2690 ton sprawiają, że należy do najbardziej imponujących maszyn przemysłowych związanych z regionem konińskim.

Dzisiaj Dolores w Wielkopolu, na terenie gminy Kleczew, przyciąga uwagę jako symbol górniczej przeszłości Wielkopolski. Planowane utworzenie ekspozycji muzealnej daje szansę na zachowanie maszyny i wykorzystanie jej w edukacji historycznej oraz rozwoju turystyki industrialnej.

Dolores to coś więcej niż wielka koparka. To świadectwo rozwoju techniki, ciężkiej pracy górników i przemian, które ukształtowały przemysłowy krajobraz regionu konińskiego. Jej historia pokazuje, że nawet po zakończeniu pracy produkcyjnej maszyna może zachować wartość historyczną i stać się ważnym elementem pamięci o przeszłości.

Najczęściej zadawane pytania o koparkę Dolores

Gdzie znajduje się koparka Dolores?

Koparka Dolores znajduje się w Wielkopolu, na terenie gminy Kleczew w województwie wielkopolskim, w pobliżu dawnej odkrywki Jóźwin II B.

Czym jest koparka Dolores?

Dolores to koparka wielonaczyniowa typu SRs 1800, wykorzystywana w górnictwie odkrywkowym do urabiania gruntu i usuwania nadkładu nad pokładami węgla brunatnego.

Jak duża jest koparka Dolores?

Maszyna ma około 118 metrów długości, 38 metrów wysokości i waży około 2690 ton. Jej koło czerpakowe ma średnicę około 11,4 metra.

Kiedy koparka Dolores pracowała w Polsce?

Dolores sprowadzono z Hiszpanii do Polski w 2009 roku, a pracę w odkrywce Jóźwin II B rozpoczęła około 2010 roku. Zakończyła działalność produkcyjną w 2023 roku.

Czy można zwiedzać koparkę Dolores?

Możliwość oglądania maszyny z zewnątrz nie oznacza możliwości wejścia na jej konstrukcję. Według informacji publikowanych w 2026 roku teren pozostawał objęty ograniczeniami. Przed wizytą należy sprawdzić aktualne komunikaty gminy Kleczew i organizatorów wydarzeń.

Czy Dolores będzie częścią muzeum?

Planowane jest wykorzystanie koparki jako głównego eksponatu przyszłej filii Muzeum Okręgowego w Koninie, poświęconej dziedzictwu górnictwa odkrywkowego. Realizacja tego zamierzenia wymaga uregulowania kwestii formalnych i własnościowych.

Co oznacza symbol SRs 1800?

SRs 1800 to oznaczenie typu wielkiej koparki wielonaczyniowej. Urządzenie tej klasy przeznaczone jest do ciągłego urabiania i przemieszczania dużych ilości gruntu w kopalniach odkrywkowych.