Producenci
Zaloguj się
Nie pamiętasz hasła? Zarejestruj się
Szlakiem bytomsko-tarnogórskich dolomitów 0

Szlakiem bytomsko-tarnogórskich dolomitów

 

Obszar położony pomiędzy Bytomiem a Tarnowskimi Górami to niegdyś rejon intensywnej eksploatacji dolomitu triasowego, której początki datowane są na schyłek XIX w. a koniec przypada na schyłek lat dziewięćdziesiątych XX w. Ślady eksploatacji są widoczne do dnia dzisiejszego w postaci warpi, odkrywek czy kamieniołomów. Najbardziej rozpoznawalnymi to pozostałości po Kopalni Dolomitu „Blachówka” oraz Kopalni Dolomitu „Bobrowniki”.

 

Rozwój sedymentacji triasowej w rejonie śląskim

 

Trias śląski stanowi mniej lub bardziej zwartą pokrywę rozciągającą się od rejonu Strzelec Opolskich na zachodzie po Chrzanów na południowym wschodzie.

Jego profil rozpoczyna się osadami lądowymi pstrego piaskowca powstałymi w klimacie suchym i gorącym. Przechodzą one poprzez osady sekwencji ewaporatowych retu powstałych w środowisku równiny nadbrzeżnej, przejściowo, naprzemiennie zalewanej przez podniesienia poziomu morza – transgresje i odsłanianej w czasie regresji.

Wyżej przechodzą w wapienie i dolomity wapienia muszlowego, powstałego w środowisku płytkiego, ciepłego morza, dość silnie izolowanego od ówczesnych oceanów (Tetyda).

Górny trias zdominowany jest przez osady lądowe utwory kajpru. Trias śląski leży niezgodnie na różnych utworach paleozoiku, głównie jednak na osadach dewonu i karbonu (Szulc, 2008).

 

Budowa geologiczna rejonu Bobrownik i Blachówki

 

Pod względem geologicznym rejon Blachówki (Fot. 1) i Bobrownik (Fot. 2) leży w obrębie niecki tarnogórskiej, którą budują utwory środkowego triasu. Niecka ta jest częścią jednostki geologicznej triasu śląskiego obrzeżającej od północy i północnego-wschodu Górnośląskie Zagłębie Węglowe (Tyc, 2008).

Profil osadów wapienia muszlowego odsłaniających się w kamieniołomie Blachówka reprezentują dolomity kruszconośne i dolomity diploporowe powstałe 250 – 203 mln lat temu (ryc. 1). Zalegają na stropowych partiach warstw gogolińskich wykształconych jako wapienie ziarniste i margliste oraz margle, wykazujące lokalnie ślady okruszcowania Zn-Pb. Nie odsłaniają się one na powierzchni, ale zostały nawiercone licznymi otworami badawczymi (Tyc, 2008).

Dolomity kruszconośne widoczne są w południowej części kamieniołomu. Są to skały barwy szarej, szaro-kremowej lub żółtawej na powierzchniach zwietrzałych.

Kopalnie_domolitow_bytom

Fot. 1. Kopalnia „Blachówka” Widok na poziomy eksploatacyjne (Stan na rok 1997)

Kopalnie_domolitow_bytom

Fot. 2. Kopalnia Bobrowniki (Stan na rok 2010)

Miejscami silnie skrasowiałe, wtórnie przepojone kalcytem. Stwierdzono występowanie okruszcowania związkami Fe w formie gniazdowych skupień limonitu oraz Zn i Pb. Grube, silnie spękane ławice zapadają pod kątem 9 stopni na zachód i południowy-zachód.Przyjmuje się, że pierwotnie osadzone utwory węglanowe zostały wtórnie przeobrażone w dolomity oraz okruszcowane pod wpływem krążących roztworów hydrotermalnych.

Na dolomitach kruszconośnych zalegają dolomity diploporowe, które stanowiły główną kopalinę kamieniołomu. Dolomity diploporowe przykryte są osadami czwartorzędowymi niemal w całym rejonie. Jedynie na północnym i północno-wschodnim obrzeżeniu kamieniołomu, pod pokrywą czwartorzędową występują zwietrzałe, cienkoławicowe, jasne dolomity margliste reprezentujące najprawdopodobniej warstwy tarnowickie (Tyc, 2008).

Eksploatowany ze złoża bobrowniki-blachówka dolomit wg analiz z lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku składa się z 14 - 18% tlenku magnezu, 22 - 42% tlenku wapnia oraz 2 - 7% tlenku żelaza i niewielkiej zawartości cynku (Łukwiński, 1990).

Obszar niecki tarnogórskiej jest silnie zaangażowany tektonicznie. Przeważającymi kierunkami dyslokacji są: SW-NE i N-S.

W sąsiedztwie kamieniołomu Blachówka widoczne są różne formy krasu kopalnego w postaci głębokich lei krasowych rozcinających dolomity środkowotriasowe. Ich rozmiary osiągają 50–100 m średnicy i ponad 10 m głębokości. Obok nich znajdowane są lejki krasowe o rozmiarach dużo mniejszych (1–2 m średnicy i głębokości do 5 m). Wszystkie te formy są wypełnione różnowiekowymi osadami. Część z nich to osady dolnej jury znajdujące się w lejach na wtórnym złożu. Zawierają one, obok najbardziej charakterystycznych różnobarwnych glinek ogniotrwałych i żwirów kwarcowych, również bloki piaskowców (Tyc, 2008).

Obecność lądolodu w sąsiedztwie kamieniołomu jest dokumentowana przez pagóry piaszczysto-żwirowe – moreny czołowe maksymalnego zasięgu zlodowacenia odry (Lewandowski, Zieliński, 1980) występujące na zachód od Bytomia i Tarnowskich Gór. Wg Tyca 2008 „Położenie na przedpolu ciągu czołowo-morenowego tego zlodowacenia (odry - dop. autora) wskazuje, że utwory akumulacji lodowcowej odsłaniające się w rejonie kamieniołomu są starsze i należą do zlodowacenia sanu. W bezpośrednim otoczeniu wyrobiska występują gliny zwałowe tego zlodowacenia, leżące bezpośrednio na dolomitach triasowych lub rumoszu skalnym tych dolomitów. Gliny te można obserwować w obrębie hałdy nadkładu zasypującego wyrobisko wzdłuż wschodniej ściany kamieniołomu”.

Pozostałością po sięgającej kilkaset lat eksploatacji są liczne usypiska oraz hałdy, które wykorzystano przy budowie przed kilku laty całorocznego centrum sportów zimowych „Dolomity Sportowa Dolina”.

Ponadto w zachodniej ścianie kamieniołomu znajduje się jedno z wejść do podziemnych wyrobisk kopalni Fryderyk (Fot. 3). Labirynt korytarzy ciągnie się po Stolarzowice, Tarnowskie Góry czy Strzybnicę.

 

Historia eksploatacji dolomitów

 

Kopalnia Dolomitu Blachówka

 

Obszar nieczynnej odkrywki Blachówka jest położony w północnej części Wyżyny Śląskiej, w dzielnicy Sucha Góra w Bytomiu w sąsiedztwie Kopalni Bobrowniki. Podobnie jak kopalnia bobrownicka jest położona w obszarze górniczym dawnej, podziemnej kopalni rud cynkowo-ołowiowych „Fryderyk” (Piernikarczyk, 1990a) a dokładniej Królewskiej Kopalni Srebra i Ołowiu "Fryderyk".

Kopalnie_domolitow_bytom

Fot. 3. Kopalna „Blachówka”.Jedno z wejść do podziemi (Stan na rok 1997)

 

Odkrywka została uruchomiona pod koniec XIX w. Pierwotnie główną kopaliną była ruda żelaza. Przy okazji wydobywano w niewielkich ilościach dolomit. Po wyczerpaniu rud żelaza zalegających w górnym piętrze dolomitu, kopalnię rudy żelaza przekształcono w kopalnię dolomitu. Po II wojnie światowej Kopalnia Blachówka byłą pod nadzorem „Zjednoczonych Kopalń Rudy Żelaznej i Topników” w Częstochowie a następnie od 1951 wchodziła w skład „Tarnogórskich Zakładów Dolomitowych”. Po 1955 r została przejęta przez resort hutnictwa (Piernikarczyk, 1990a).

Eksploatacja kopaliny do 1955 odbywała się ręcznie a do transportu w obrębie kopalni wykorzystywano zaprzęgi konne Dopiero od drugiej połowy lat pięćdziesiątych dokonano szeregu prac modernizacyjnych polegających na zastosowaniu koparek, przejściu na transport samochodowy czy unowocześnieniu ciągu krusząco-sortującego (Fot. 4 – 5).

Ograniczenie wydobycia nastąpiło w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku, a w końcu jego zaprzestanie nastąpiło w związku z wcześniejszym utworzeniem w sąsiedztwie wyrobiska rezerwatu „Segiet” (1953 r) w którym ochroną objęto starodrzew bukowy, porastający 300 letnie warpie. Bezpośrednią przyczyną zamknięcia kopalni było naruszenie układu hydrogeologicznego rejonu rezerwatu. Na podstawie rozporządzenia nr 19/2002 wojewody śląskiego z 15.05.2002 r. kamieniołom dolomitów triasowych w Blachówce jest objęty ochroną prawną w formie stanowiska dokumentacyjnego „Blachówka” o powierzchni 6 ha (Tyc, 2008).

Kopalnie_domolitow_bytom

Fot. 4. Kopalnia „Blachówka”. Załadunek kamienia na samochody technologiczne (05.19987).

 Kopalnie_domolitow_bytom

 

Fot. 5. Kopalnia „Blachówka”. Widok oddziału przetwórczego (05.19987).

 

Odbiorcy

 

Początkowo kopalnia dostarczała dolomit hutniczy poprzez spółkę „Obereisen” z siedzibą w Gliwicach do huty „Julia” (Bobrek) oraz do huty „Hermina” w Gliwicach Łabędach. Po wyzwoleniu Bobrownik już 18.01.1945 r dostarczyła pierwszy transport dolomitu do huty „Florian” (Piernikarczyk 1990a).

 

Kopalnia Bobrowniki - "Wielki Kanion " Tarnogórski

 

Kopalnia położona jest północny-wschód od kopalni Blachówka. Jej wyrobiska są widoczne z międzywojewódzkiej drogi nr 43 z Poznania do Katowic. Kopalnię uruchomiła w 1903 r huta „Pokój” a właściwie "Friedenshütte". Po zawierusze I – o wojennej w 1922 r huta „Pokój” wraz z kopalnią „Bobrowniki” wraca w granice Polski. Wchodzi w skład spółki „Huta Pokój – Śląskie Zakłady Górniczo – Hutnicze S.A.” z siedzibą w Nowym Bytomiu. W okresie okupacji w kopalni Bobrowniki była prowadzona rabunkowa eksploatacja dolomitów na potrzeby koncernu „Oberhütten” w skład którego wcielono hutę „Pokój”. W 1951 r powołano przedsiębiorstwo „Tarnogórskie Zakłady Dolomitowe” z siedzibą w Tarnowskich Górach, które przejęło od huty „Pokój” kopalnię bobrownicką (Piernikarczyk 1990b).

Początkowo eksploatację prowadzono przy pomocy prymitywnych, ręcznych narzędzi. Wraz z upływem lat wkroczyły narzędzia mechaniczne takie jak młoty pneumatyczne do drążenia otworów wiertniczych czy kruszarki. Do transportu wewnątrz wyrobiska używano zaprzęgów konnych. W latach pięćdziesiątych widoczny jest postęp techniczny wyrażający się wprowadzeniem koparek spalinowych typu „Staliniec” eliminujących ręczny załadunek czy lokomotywy spalinowe „Deutz”. Od 1968 r wprowadzono transport ciężarowy zamiast przestarzałych koleb (Fot. 6)

Kopalnie_domolitow_bytom

Fot. 6. Kopalnia „Bobrowniki”. Załadunek kamienia na samochody technologiczne.

 

Proces modernizacji ciągu produkcyjnego osiągnął apogeum w 1969 kiedy to rozpoczął pracę nowy węzeł krusząco-sortująco-przesypowy. W 1987 r wdrożono nowoczesną technologię produkcji bezodpadowej (Piernikarczyk 1990b).

Eksploatacja zeszła na rekordową głębokość 60 m p.p.t. co było zasługą korzystnego położenia hydrogeologicznego.

 

Odbiorcy i zastosowanie

 

Do 1945 dolomit z Kopalni Bobrowniki był wydobywany wyłącznie na potrzeby największej wówczas huty żelaza na Górnym Śląsku huty „Pokój”. Po wyzwoleniu Bobrownik przez 125 Dywizję Piechoty 21 Armii, I Frontu Ukraińskiego, po objęciu zarządu komisarycznego przez Józefa Lepiarza przystąpiono do uruchomienia produkcji i zapewnienia natychmiastowych dostaw dolomitu do hut śląskich ze szczególnym uwzględnieniem huty Florian. Używany był jako topnik w procesach wielkopiecowych przy m.in. odsiarczaniu surówki, usprawnianiu procesu wytopu poprzez zmianę mechanizmu rozpuszczania się żużli, do napraw pieców martenowskich i elektrycznych.

Dolomit również był wykorzystywany w Zakładach Azotowych w Kędzierzynie jako komponent do produkcji nawozu - Salmag. Tak wspomina były prezes Zarządu Górniczych Zakładów Dolomitowych S.A. dr inż. Marek Ciepaj: „... Kiedyś wystarczał im surowiec z kopalni „Bobrowniki". Tak było do czasu eksportu Salmagu do krajów zachodnich. Odbiorcy zwrócili uwagę na zbyt dużą zawartość metali ciężkich w nawozie, bowiem dolomit z kopalni „Bobrowniki" zalegał w tym samym złożu co kiedyś rudy cynku i ołowiu. Stopniowo podnoszono nam poprzeczkę jeśli chodzi o normy jakościowe nawozów. Zaś norma wprowadzona 1 stycznia 1997 roku postawiła ostatecznie kropkę nad „i", określiła bowiem ostatecznie maksymalną zawartość ołowiu i kadmu w nawozach. Te wymagania zdyskwalifikowały złoże „Bobrowniki", co następnie spowodowało naturalną śmierć tamtych zakładów... (Biuletyn Górniczy Nr 12(42) Grudzień 1998)”. Z początkiem 1998 roku rozpoczął się proces likwidacji kopalni. Tym samym zakończyła się ponad stu letnia historia dolomitowego górnictwa bytomsko-tarnogórskiego.

 

Autor

dr Rafał Nizicki

 

Literatura

 

Absalon D., Głuchowski E., Jankowski A.T., Kropka J., Tyc A., 1992. Dokumentacja geologiczno-hydrologiczna dla projektowanego stanowiska dokumentacyjnego przyrody „Blachówka”. Wydział Nauk o Ziemi, Uniwersytet Śląski, Sosnowiec [maszynopis, Archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody, Katowice].

Lewandowski J., Zieliński, T., 1980. Warunki akumulacji kemu przełęczowego w Suchej Górze (Wyżyna Śląska). Prace Naukowe Uniw. Śl. nr 398, Geologia, t. 5.

Łukwiński L. 1990. Dolomit – Skała Życia. W: Skała Życia. Monografia Górniczych Zakładów Dolomitowych w Bytomiu 1890 – 1990. s. 183-188.

Piernikarczyk 1990a Kopalnia dolomitu „Blachówka”. W: Skała Życia. Monografia Górniczych Zakładów Dolomitowych w Bytomiu 1890 – 1990. s 142-144.

Piernikarczyk 1990b Kopalnia dolomitu „Bobrowniki” W: Skała Życia. Monografia Górniczych Zakładów Dolomitowych w Bytomiu 1890 – 1990. s 148-154.

Szulc J., 2008. Trias obszaru śląsko-krakowskiego. Materiały 42. Sympozjum Speleologicznego Tarnowskie Góry, 24-26.10.2008 r. s. 9-10.

Tyc A., 2008 Wycieczka Terenowa C kamieniołom blachówka. Materiały 42. Sympozjum Speleologicznego Tarnowskie Góry, 24-26.10.2008 r. s. 41-43.

 

Fotografie

Fot. 1 – 3 – Autor

Fot. 4 - 6 - Skała Życia. Monografia Górniczych Zakładów Dolomitowych w Bytomiu 1890 – 1990.

 

 

 

Komentarze do wpisu (0)

do góry
Sklep jest w trybie podglądu
Pokaż pełną wersję strony
Sklep internetowy Shoper Premium